ⓘ L'enciclopedia libera. Lo sapevi che? pagina 28


                                               

Poło

El poło el xe ciascun de łi do ponti estremi de un diametro, perpendicołar a el pian de un sercio masimo de na sfera; sto diametro el raprexenta el ase de rotasion de ła sfera, e da chesto, insieme co el sircoło masimo, el dipende el sistema de c ...

                                               

Venere (astronomia)

Venere el xe el secondo pianeta del sistema sołare in ordine de distansa dal Sołe, donca parte del sistema sołare interno. El xe on pianeta terestre o roçoxo de dimension scuaxi conpagne ła Tera; ma el ga na atmosfera densa", che no ła permete ła ...

                                               

Àsido

Durante i ani, ła definision de àsido ła xe stà giustà e mejorà pì olte. Teoria de Arrhenius: un àsido lè na sostansa che desfàndose in acqua ła dà fora ioni H+. Teoria de Lewis: un àsido lè na sostansa che ła xe bona de ciapar un dopieto ełetròn ...

                                               

Àtomo

L àtomo el xe ła più pìcoła parte de ogni ełemento che el ghe sia in natura che ghe mantien łe caraterìsteghe chìmeghe. El vien ciamà cusì perché ai inisi el vegniva considerà lunità pì pìcoła, da ła qual no se podeva tagiar via parte, de ła mate ...

                                               

Coexion intermołecołar

Łe forse intermołecołari o de Coexion intermołecołar son forse ełetromagnèteghe che łe tien petade mołècole o intrà region anpliamente distanti da na macromołècola. Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so Coexion intermołecołar

                                               

Ełetron

L ełetron lè na partexeła subatòmica co carga ełètrica negativa di qe = 1.6 × 10 −19 C, che el ga na masa de sirca 9.10 × 10 −31 kg. Lełetron lè una de łe partisèłe che forma el àtomo, insieme al proton co carga negativa e al neutron co carga nèu ...

                                               

Fermentasion

Ła fermentasion ła xe un proceso catabòłico de oxidasion inconpleta, totalmente anaeròbico, visto che el prodoto final el xe un conposto orgànego. Ła xe sta discoerta da Louis Pasteur. Ghi ne xe de tipi difarenti. Una ła xe queła alcòłega. Wikime ...

                                               

Flùido

Un flùido el xe na sostansa o mezo continuo chel se deforma continuamente intel tenpo in prexensa de na sołesitasion o tension tangensiałe sensa inportar ła magnitudine de sta ki. A se pol anca definir on flùido cofà queła sostansa che, dovesto ł ...

                                               

Fógo

El fógo o fok el xe na forma de conbustion. Ła paroła fógo ła xe in xenere riferìa ła manifestasion de un łuxor inorbante insieme na granda quantità de całor butada fora durante un ràpido proceso ałimentà da soło de osidasion exotèrmega de gas co ...

                                               

Ixòtopo

I ixòtopi i ze varianti de un steso eleménto chìmico che i ga un nùmaro de masa difarente par via che i ga na masa atòmica difarente, ma i ga el steso nùmaro atòmico e i sta tuti inte el steso posto de ła tabeła peròdica dei ełeminti. Sta diferen ...

                                               

Neutron

In fìxica, el neutron lè na partexeła subatòmica che ła ga na carga ełètrica nèutra e el ga na masa de 939.573 MeV/c² o 1.008 664 915 u. El só spin el xe ½. Ła só antipartexeła ła se ciama antineutron. I neutruni, insieme coi protuni, i vien ciam ...

                                               

Nucleon

Co nucleon se intende na partexeła subatòmica che se cata rento el nucleo de làtomo, o sia un proton o un neutron: defati, quando che se studia łe energìe pi alte dei fenòmeni nucleari, i protuni e i neutruni i vien considerài come du stati difar ...

                                               

Nùmaro de masa

El nùmaro de masa el xe ła quantità de nucleuni contegnùi inte el nucleo de nàtomo, soè el xe ła sóma dei protuni e dei neutruni che ghe xe rento. El vien segnà in alto a sanca del sìnboło chìmico. Par esenpio par el atomo del carbonio, col numar ...

                                               

Petrolio

El petrolio, anca dito oro nero, el xe un liquido infiamàbile, denso, de un color che pol ndar dal nero al maron scuro, passando dal verdognolo fin al zalo, che se cata in alcuni giacimenti drento i strati superiori de la crosta terestre. El xe f ...

                                               

Proton

El proton lè na partexeła carga poxitivamente che se cata intun nucleo atòmico, sia łìbara che łigà. Ła só descoverta ła vien asegnà comunemente a Ernest Rutherford, anca se ła só existensa lera za stà ipotixà dal fìxico tedésco Eugene Goldstein ...

                                               

Sal

Co ła paroła sal se intende de sòłito el cloruro de sodio osìa ła sal da cuxina che ła vien doparà normalmente par dar piasè saor al magnar. In sto sénso qua se pol doparar ła paroła anca co lartìcoło feminiłe "ła sal" mentre in sénso xenerałe o ...

                                               

Saon

El saon lè de sòłito un sal de sodio o de potasio fato da nàcido carbosìlico alifàtico a cadéna łónga; el vien prodóto par desfar e tirar via łe sostanse grase durante i procesi de netìxia. El se fa co ła saonificasion, cioè traverso lidrołixi al ...

                                               

Sołusion

In chìmega na sołusion ła xe un sistema omogèneo che el no pol èser miga deconposto par mexo de mètodi de separasion fìxisi. Na sołusion ła se desferénsia da na despersion qualsevogia perché el sołudo el xe desperso inte el solvénte a liveło de s ...

                                               

Sènare

Ła sènare o sènere ła xe ła restansa sòłida de ła conbustion: ła xe na pólvere asae sutiła de cołor grixo, in squaxi tute łe tonałità, dal negro a un grixo ciarìsimo, squaxi bianco.

                                               

Tabeła periòdega

Ła tabeła periòdica dei ełeminti ła xe el schema che se dopara par clasificare i ełeminti chìmeghi in baxe al só nùmaro atòmico. Lè stà inventà inte el 1869 dal chìmego ruso Dimitrij Mendeleev e a linisio ła gavéa un saco de spasi vodi previsti p ...

                                               

Acelerasion

L acelerasion ła rapresènta ła variasion de vełosità posidiva o negadiva inte ła unidà de tenpo. de ła vełosità del corpo)

                                               

Carga ełètrica

Ła carga ełètrica lè na propietà fìxica de ła matèria. Ła riguarda łe partexełe subatòmiche e ła fa in mòdo che ła matèria ła subisa na fòrça cuando che ła vien sotopòsta a un canpo ełetromagnètico. Ła xe un scałar che el ga segno poxitivo o nega ...

                                               

Duresa

Ła duresa el xe un vałor numèrico chel indica łe carateristeghe de deformabiłità plàstega de un materiał. Ła vien definida cofà ła rexistensa ała deformasion permanente. Łe vien utilixà varie scałe de duresa, intrà cui la Brinell, Shore, e altre ...

                                               

Equasion de van der Waals

L equasion de van der Waals ła xe na lege fixegà che ła descrive el conportamento dei gas reałi. Ła rapresenta na estension de ła lege dei gas perfeti, rispeto ła cuałe consente na mijor descrision del stato gasoxo pa łe alte presion e in prosimi ...

                                               

Fizega

La fixega φυσικά physiká), robe nadurałi", nasuo da φύσις, ambedò derivai da lorixane comune indoeoropea) ła xe ła siensa de ła naùra inte el senso pì grando. La ga el fin de studiar i fenomani nadurałi, o sia tuti chełi avegnimenti che i połe es ...

                                               

Forsa

Na forsa xe na grandesa fìxega vetoriałe che ła se manifesta inte el interasion de do o pì corpi, sia a liveło macroscopico, sia a liveło de łe partisełe elementari, ła so carateristega xe queła de indure na variasion de ło stato de quiete o de m ...

                                               

Frecuensa

Ła frecuensa xe na grandesa pa raportare el numaro de volte che se verìfega un avegnimento el tempo. cuando che un fenomeno se presxenta a intervài regołari infatti, se dòpara mixurare cuante volte chel se presenta so lunità de tenpo, che sołitam ...

                                               

Gravità

Ła gravità lè cuel fenòmeno naturałe che tuti i còrpi i se tira lun vèrso laltro. Ła gravità ła ghe dà pexo ai còrpi e ła łi fa cascar verso el sentro de ła Tèra cuando che i vien mołai. La prima descrision dèl fenomeno ła xe sta dà da la łeze de ...

                                               

Leva

La leva la xe na machina semplice che te juta a fare dei movimenti. La xe fata de do brazi, solidali tra de lori incernierà a un fulcro intorno al quale i xe lìbari de zirar.

                                               

Masa

In fìxica, ła masa lè na propietà che ła detèrmina el conportamento de un còrpo soto lefèto de fòrçe estèrne, in particołar ła masa xe cołegà ła rexistença a vegner acełerà e latraçion de gravità. Ła masa - propietà de un còrpo che ła vien mixurà ...

                                               

Mecànega cuantìstega

La mecanega cuantistega la xe la teoria de la mecanega atualmente pì conpleta, in grado de descrivare el conportamento de la materia, de la radiasion le resiproche interasion con partegolare riguardo ai fenomeni carateristeghi de la scala de lung ...

                                               

Pexo

El pexo el xe ła mixura de ła fòrça che un còrpo el vien tirà in zo da ła gravità. Lè el prodoto de ła masa m del còrpo moltiplicà par lacełeraçion de gravità g, donca P = mg. Lunità de mixura lè cueła de ła fòrça, che vol dir el newton.

                                               

Péndoło de Foucault

El péndoło de Foucault, cusita ciamà in onor del fìxico françexe Jean Bernard Léon Foucault, el xe stà conçepì cofà un esperimento par dimostrar ła rodazhion de ła Tera par mezo de lefeto de ła forzha de Coriolis.

                                               

Quark (partezeła)

Inte ła fìzega de łe partezełe, el quark el ze na partezeła ełementare costituente fondamentałe de ła matèria. Par via de un fenòmqno conosesto cofà confinamento, i quark no i ze mai oservàbiłi individualmente in nadura a base enerzie e i eziste ...

                                               

Tenperadura

En fìxica, ła tenperadura ła xe ła propietà che ła caraterixa el stato tèrmego de dó sistemi in rełasion ła diresion del fluso de całor che ghe se infrà łóri. Co che dó sistemi i se cata in equiłibrio tèrmego e no ghe xe nisun scanbio de całor, s ...

                                               

Teoria de la relatività

In fisica, co la parola relatività de solito se fa riferimento a le trasformasion matemàteghe che le ga da esser aplicade a le descrision dei fenomeni te el passajo tra do sistemi de riferiment in moto relatiu. La espresion teoria de la relativit ...

                                               

Vełosità de ła łuxe

Ła vełosità de la luse ła xe na costante fìxica universale definìa come ła vełosità de propagasiòn de na onda eletromagnética inte el vodo e indicada co la letera c {\displaystyle c}. El so vałore el xe 299 792 458 m/s. Par ła relatività ristreta ...

                                               

Anàłixi matemàtica

L anàłixi matemàtica lè ła rama de ła matemàtica che ła trata i nùmari reałi, i nùmari conplesi łe só funsion. ła se ga sviłupà partendo da na formułasion piasè precixa del cónto infiniteximałe e dal studio de conceti come ła continuità, ła deriv ...

                                               

Asioma

Un asioma xe un principio generàe che, a difarènsa dei teoremi o dee proposisiòn, no và dimostrà parchè vièn considerà sempre vèro. Pa sto motivo i asomi xe usà in matematica come premesa pa sviùppi de teorie, e quai riva a conclusiòn pì compless ...

                                               

Distansa

Sia dà ninsieme X {\displaystyle X}, na funsion d: X × X ⟶ R {\displaystyle d:X\times X\longrightarrow \mathbb {R} } se dixe distansa se ste qua łe xe tute vere: d x, y = d y, x ∀ x, y ∈ X {\displaystyle dx,y=dy,x\;\forall x,y\in X} ; d x, y ≤ d ...

                                               

Insieme denso

Ninsieme S ∈ X {\displaystyle S\in X}, ndoe che X {\displaystyle X} el xe un spassio topołogico, el se dixe denso so X {\displaystyle X} se ogni ponto x ∈ X {\displaystyle x\in X} el sta anca in S {\displaystyle S} o l xe ponto dacumulassion par ...

                                               

Limite

In matemadega, el conceto de limite descrive come che na funsion la va man che el so argomento el va vissin a un vaeor determinà o come che na succession la va man che el so indice cresse allinfinito. I limiti se dopara in tutte e parti dellanais ...

                                               

Norma

Sia dà un spassio vetoriałe X {\displaystyle X}, na funsion ‖ ⋅ ‖: X ⟶ "0, + ∞) {\displaystyle \|\cdot \|:X\longrightarrow "0,+\infty)} se dixe norma se ste qua łe xe tute vere: ‖ x + y ‖ ≤ ‖ x ‖ + ‖ y ‖ ∀ x, y ∈ X {\displaystyle \|x+y\|\leq \|x\ ...

                                               

Nùmaro

Un nùmaro el xe na roba strata doparada par descrìvare na quantità. I nùmari i xe in xenare descriti co sifre, drio un sistema de numerasion. I nùmari i poe èsare canbiai traverso łe quatro operasion fondamentałe, adision, sotrasion, moltiplicasi ...

                                               

Nùmaro primo

Un nùmaro primo xe un nùmaro maxor de xero che el pol dividarse par lù e par uno. El pi picoło nùmaro primo xe el dò e, sibèn che se pòl demostràr che i numari primi i xe infinii, de numari primi pari non ghi nè altri. Tuti i numari maxori de uno ...

                                               

Pi greco

Ła costante matemàtega π ła xe dopàra multisimo in matemàtega e fìxica. Inte ła giometria piana, el π vien definio cofà el raporto tra ła çirconferènsa e el diamètro de un sercio, o anca cofà larea de un sercio de ragio 1. Un grando numaro de lib ...

                                               

Quadradura numèrica

Ón clasico problema de lanałisi numèrica xe queło de stimare I w = ∫ a b f w d x {\displaystyle I_{w}=\int _{a}^{b}fwdx}, ndoe che w {\displaystyle w} xe na funsion péxo e sensa che se gabia da passar par ła primitiva de lintegranda.

                                               

Spassio mètrico

Un spassio mètrico xe na copia {\displaystyle }, ndoe che X {\displaystyle X} el xe ninsieme e d: X × X ⟶ R {\displaystyle d:X\times X\longrightarrow \mathbb {R} } na distansa, o sia tałe che: d x, y ≤ d x, z + d z, y ∀ x, y, z ∈ X {\displaystyle ...

                                               

Spàçiotenpo

El spàçiotenpo el xe un modèło matemàtico che el conbina el spàçio e el tenpo inte na strutura cuadridimensionałe de lunivèrso: tre dimension łe xe cuełe del spàçio e ła cuarta dimension lè el tenpo.

                                               

Teorema de enumerassion de Chomsky–Schützenberger

Inte la teoria de i linguagi formałi, el Teorema de enumerassion deChomsky–Schützenberger xe un teorema formulà da Noam Chomsky e Marcel-Paul Schützenberger chel riguarda el numaro de paroe de lunghessa predefinìa generade da na gramatica non amb ...