ⓘ L'enciclopedia libera. Lo sapevi che? pagina 52


                                               

Abesivo

L abesivo xe el caxo che indica mancansa de calcossa. Existe in łéngua finlandexe, in estone, in alcune łéngue sami e in turco. In finlandexe se uxa co verbi e sostantivi col sufiso -tta/-ttä. Par exenpio opettaja insegnante col abesivo se trasfo ...

                                               

Ablativo

El caxo ablativo el xe ła fórma de ła declinasion che ła raprexenta el moto da łógo, ła proveniensa o lorìxene come in "el vien da Washington, el xe da Veróna, da ndo sìto?". In serte łéngue come el łatin el serve o el servìa anca par raprexentar ...

                                               

Acuxativo

El caxo acuxativo el xe ła fórma de ła declinasion doparà par indicar el conpleménto ogeto o el moto a luogo come par exenpio in latin "homine m video" o anca "domu m eo".

                                               

Asołutivo

El caxo asołutivo el xe na fórma de ła declinasion de łe łéngue ergative che ła vien doparà par segnar sia el conpleménto ojeto direto, sia el sojeto de un verbo intranxitivo val a dir quei sojeti sènplisi che i fa asion che riguarda soło łuri st ...

                                               

Ałativo

El caxo aƗativo lè queƗo che el ségna el moto a Ɨógo, ma sensa spesificar se va rento. Par exenpio fórme come "vago al mar, o vago in Fransa" Ɨe vien tradóte in finlandéxe co na dexinensa aposta del caxo aƗativo. LaƗativo nol va mìa confuxo co la ...

                                               

Dativo

El caxo dativo el xe ła fórma de ła declinasion che serve par segnar soratuto el conpleménto de tèrmine e in serti caxi anca el moto a lógo come in turco. Insieme co altre prepoxision el pol servir anca par altri conpleminti, par exenpio in tedés ...

                                               

Ergativo

El caxo ergativo lè na fórma de ła declinasion de łe łéngue ergative che ła serve par segnar soło el sojeto dei verbi tranxitivi o sia quei sojeti i che ghe fa efetivamente calcosa a calcheduni altro invese che soło a łuri stesi. El sojeto dei ve ...

                                               

Genitivo

El genitivo el xe ła fórma de ła declinasion che ségna soratuto el poseso e el conpleménto de spesificasion. El pol servir anca par altri conpleminti, soratuto se doparà insieme co calche prepoxision. Par exenpio: in rumen: "declinarea adjective ...

                                               

Inesivo

L inesivo xe uno dei caxi locativi de łe łéngue del cepo ugro-finico. Vien dopàra par esprimare ło stato in logo xe tradoto co łe prepoxision inte e a. In finlandexe ło stato in logo espreso dallinesivo xe xeneralmènte entro limiti definìi. "Inte ...

                                               

Nominativo

El caxo nominativo lè ła fórma de ła declinasion che serve par segnałar el sojeto de un verbo. In un saco de łéngue el se ga fuxo co lacuxativo ma in serti caxi lè restà vivo. Tedésco sui pronomi e su serti artìcołi, agetivi: "De r Mann kommt" lo ...

                                               

Strumental

El strumental lè el caxo de ła declinasion de serte łéngue che el serve par raprexentar el conpleménto de mezo, o sia larte che se dopra par far na asion: par exenpio "scrivo co ła péna, scrivo a man, vo in tren/barca". Par el conpleménto de modo ...

                                               

Vocativo

El caxo vocativo el xe ła fórma de ła declinasion che serve par indicar na ciamada verso calcheduni, segnando a chi che se dixe ła fraxe, osìa ci che lè ła 2ª persóna destinataria de quel che se dixe. Par exenpio inte ła fraxe, "Ti Marìa te dovar ...

                                               

Fonema

On fonema ła xe na unità lenguìstega dotada de vałor distintivo, o sia na unità che ła połe prodùxare variasion de signifegà se canbiada co on altra unità: par exénpio, ła difarensa de signifegà intrà el vèneto teto e leto el xe el rexultà del sc ...

                                               

Fonołoxia

La fonołoxia la xe na soto-disiplina de ła lenguistega che ła studia i sistemi de soni de łe lengue del mondo. Pì in particołare ła fonoloxia la se ocupa de come i soni lenguisteghi i sia doparai in manjiera contrastante e da ła conpetensa che i ...

                                               

Acordo gramaticałe

In lenguìstica l acordo lè un fenòmeno gramaticałe che serte propietà de un nome łe se riflete sui verbi, i agetivi, i artìcołi o i pronomi cołegài. Lacordo el se fa in modi difarenti, seben che normalmente sémo abituài sercarlo su łe dexinense. ...

                                               

Acrònemo

OIPC O rganisation I nternationale de P olice C riminelle SIDA S yndrome d I mmuno D éficience A cquis

                                               

Clase gramaticałe

Ła clase gramaticałe o clase nominałe, in lenguìstica ła xe uno dei modi che łe łéngue łe dopra par clasificar i nomi e poder métarli in rełasion co agetivi, pronomi, artìcołi e verbi quando che se fa na fraxe. Ogni łéngua ła ga i só criteri de c ...

                                               

Divixion in siłabe

Ła siłabasion xe dopàra inte ła scritura e inte ła stanpa co che, dovendo ndar a cao ła fin de na riga, xe nesesario spesar na paroła in do tochi o de pì par mancansa de spasio. In tałi caxi infati lortografia prevede che ła paroła xe spesà soło ...

                                               

Dual

El dual lè el nùmaro gramaticałe che vien doparà su nomi, agetivi, artìcołi e verbi par indicar un paro de persone, robe o bestie el ga na fórma difarente dal singołar e dal plural. in maori ghè i duałi "kō rua voaltri du/voaltre dó e "rā ua łuri ...

                                               

Gramadega

La gramadega el xe el studio de łe norme e dei prençipi che i goerna ła doparasion de łe lengue de lorganixasion de parołe drento a de łe fraxe e altri costituenti sintateghi. Cusita se denomena anca ła union de regołe e prençipi che łe goerna on ...

                                               

Plural

El plural lè el nùmaro gramaticałe che vien doparà su nomi, agetivi, artìcołi e verbi par indicar na quantità de persone, robe o bestie piasè granda de uno. Un saco de łéngue łe distingue el plural dal singołar che invése el ségna un referente so ...

                                               

Raixa (Gramàdega)

Ła raixa de na paroła lè ła baxe invariàbiłe che ła dà el sénso de partensa de na paroła, che dopo el vien giustà e precixà da łe dexinense, i sufisi, i infisi e i prefisi derivativi che se taca. Spéso ła raixa ła se confónde col tema, seben che ...

                                               

Tema (Gramàdega)

El tema de na paroła lè ła raixa slongà da un sufiso de racordo che el ła łiga co łe dexinense e l ła clasìfica asegnàndoghe un grupo. Par exenpio in itałian i verbi parl-a-re, ved-e-re, dorm-i-re i ga na raixa e ła dexinensa finałe de linfinìo - ...

                                               

Xènare gramadegałe

Tradisionalmente el xenare gramadegałe, in lenguìstica lè uno dei criteri de clase gramadegałe che łe łéngue łe dòpara par ragrupar i nomi e poder métarli dacordo co agetivi, artìcołi, pronomi e verbi cuando che vien formà łe fraxe. De sòłito co ...

                                               

Lenguajo

El lenguajo ła xe ła facoltà de ativar on proceso de comunegasion intrà do o pì parsone de na spese animałe traerso on conpleso definio de soni, sesti, sìnbołi de signifegà comun a un spesìfego anbiente de interasion. El lenguajo el xe on còdaxe. ...

                                               

Łéngue austronexiane

Le Łéngue Austroneziane le xe na fameja de łéngue parlae prinsipalmente inte ła Oseania. La fameja la contien pì de 1200 łéngue, par Ethnologue ezatamente 1276.

                                               

Lengua biak

El Biak el xe na lengua parlàa intelìzoła de Biak e vesinanse, en Indonesia, intelìzoła de Nova Guinea.

                                               

Diałeto

A paroa diaet a vien dal greco "διάλεκτος" che a voéa dir senplisement łéngua. Col pasar del tenpo parò ga ciapà sfumadure diverse inte e diverse łéngue. Popołarmente sta paroła qua ła vien doparà anca col senso de "modo de parlar manco beło, man ...

                                               

Łéngua ergativa

Łe łéngue ergative łe ségna co un caxo gramaticałe particołar dito ergativo i sojeti agenti, mentre łe ségna i sojeti sènplisi col stéso caxo dei conpleminti ojeti direti. El soło exenpio in Europa lè el basco ma in volta par el móndo ghenè anca ...

                                               

Lista de łe fameje lenguìsteghe

Na fameja lenguìstega ła xe fata da on grupo de łéngue, che łe deriva da na łéngua comun. Inte ła lista sevente łe xe scriveste łe fameje lenguìsteghe inte el mondo ordenae par nùmaro de parlanti: Łéngue elamo-dravìdeghe ~3% Łéngue indoeoropee ~4 ...

                                               

Marełéngua

Ła łéngua materna de na parsona ła xe ogniuna de łe łéngue nadurałi che łe njien inparae da ła parsona par mexo del proceso nadurałe e spontàneo ciamà acuixision del lenguajo, indipendentemente da ła eventuałe istrusion. Signìfega par de pì ła łé ...

                                               

Lengue minoritàrie

Co el termino łengua minoritaria, o anca minoransa łenguistega, ła se indica na comunità łenguistega che no ła costituise na realtà połitegamente dominante in na xerta sosietà o nasiòn.

                                               

Lengue minoritàrie in Eoropa

Ła Eoropa ła xe carga de lengue minoritárie, coalcheduna ła xe pi parlà diritura de na łengua ofixiałe de naltro Stato ropeo. Ghe xe xerte łengue minoritárie inte on Stato che le xe ofixiałi inte nantro Chi ghe xe na lista de łe łengoe minoritari ...

                                               

Lengua paiwan

La Lengua Paiwan la xe na lengua austronesiana parlàa inte el ìzoła de Taiwan o Formosa, fazente parte del stado de Taiwan. La lengua la xe na lengua aborizena, che na ga gnente en comun col sinese. I aborizeni Paiwan li xe inte Taiwan il 17% sir ...

                                               

Tradusion

Ła tradusion ła xe natività che ła conprende łinterpretasion del signifegà de on testo e ła sucesiva produsion de on novo testo, equivałente a queło de orixine, inte nantra łéngoa.

                                               

Lengue tsouiche

Le lengue tsouiche le xe na fameja de lengue de le lengue austroneziane, formada da tre léngue difarenti. Tute le lengue le xe lengue aborizene, e parlae solché inte lìzola de Taiwan.

                                               

Łéngua ufisiałe

Ła łéngoa ufisiałe el xe lidioma che un Stato o na Federasion el ciapa come łéngua aministradiva par ła scritura de documinti ufisiałi. Intun Stato pol èserghe anca pi łéngue ufisiałi difarénti contenporaneamente p.ex: tedésco, fransexe e itałian ...

                                               

Łéngua (lenguìstega)

La łéngua el xe el sistema o forma storegamente determinada traerso el cuało i apartegnenti na comunità i se esprime e i comùnega intrà de lori traerso ła doparasion de on determenà lenguajo, o sia on insieme de segni scrivesti e/o parlai.

                                               

Łéngua tsouica

La Lengua Tsouica o Tsou la xe na lengua austroneziana, de la fameja de le lengue tsouiche, parlà inte lizola de Taiwan, da 1 200 parsone aborizene, sirca.

                                               

Łéngua vernacołare

Ła Łéngua vernacołare inte el canpo de łenguìstega se intende de na łéngua del posto, parlà da na comunità. Sto tèrmano el se dòpara de frecuente cofà sinònemo de diałeto. Łajetivo "vernacołare" el vien da el latin vernaculum che el descrivea tut ...

                                               

Łéngua vivente

Na łéngua ła xe dita vivente o viva co ghe xe oncora parsone che i ła dòpara cofà łéngua mare. El contràrio de sto tèrmano el xe łéngua morta. Łe łéngue viventi łe xe doparae par ła comunegasion intrà parsone. Frecuentemente njien favorio el inse ...

                                               

Łéngue par nùmaro de parlanti marełéngua

Ła tabeła sevente ła descrive tute łe łéngue par nùmaro de parlanti marełéngua e ła se baxa so dati che i pronjien da ła publegasion "Languages of the World". Tante de łe stime łe se rifarise a ani presedenti al 2010.

                                               

Łéngue rejonałi de ła Fransa

Le lengue rejonai o minoritarie de Franza le xe le lengue pi parlae sul teritorio nazional franzese, oltra che el franzese. Le varietà rejonai del franzese no le vien considerae cofà lengue rejonai. Le xe ciamae dialeti o patois invence che lengu ...

                                               

Morfema

Inteła łenguìstega moderna se ciama morfema el toco pì picinin de na paroła o de nespresion che el ga un significà e che no se pol catarghe rento tochi pì picinini sensa che canbie el significà de ła paroła o de lespresion. Inteła łenguìstega stò ...

                                               

Morfołoxia (lenguìstega)

La morfołoxia, ła xe cheła parte de ła gramadega o de ła lenguistega che ła ga el fin del studio de ła strutura gramaticałe de łe parołe e che łe clasifega e ghe dà na apartenensa a determinae categorie come el nome, pronome, verbo, ajetivo łe fo ...

                                               

Paroła

Ła paroła ła xe ła espresion orale o scrivesta de na informasion o de on conceto, o sia ła raprexentasion de na idea svolxesta a mexo e inte el presuposto de on rifarimento convensionałe. In morfołoxia ła paroła ła xe definia cofà on ełemento len ...

                                               

Ajetivo

In gramatega le gnen clasifegae cofà ajetivi chełe parole che se ghe le xonta al nome par esprìmar na cualità o par permétarghe a sto cua de gner spesifegà inte na frase. El ajetivo el se destìngue dai determinanti par ła so poxision drento de ła ...

                                               

Conxunsion (gramadega)

Na conxunsion in gramadega, ła xe na paroła invariabiłe inte el tenpo e inte el numaro che ła serve par crear on cołigamento o na rełasion intrà do parołe, sintagmi o fraxi en un discorso dandoghe on neso. Algune conxunsion łe ga el so signifegà, ...

                                               

Interjesion

Na interjesion ła xe cheła parte del discorso che ła esplega on emosion del parlante, in manjiera direta. Inte ła lengua scrivesta, xeneregamente, ła xe seguia da on ponto esclamadivo par far rivare al interłocudore ła rapidità e el tono de lespr ...

                                               

Prepoxision

La prepoxision, in gramadega, ła xe cheła parte invariabiłe del discorso che ła serve par łigare parołe e fraxe, speçifegandoghene el raporto intrà de łore e ła funsion sintatega de ła paroła, locusion, fraxe che ła ghe njien dopo. Co łe unise do ...