Indietro

ⓘ Navara. Ła Navara o Comunità Foral de Navara lè na comunità autonoma e na provinçia spagnoła oltre che una de łe sete provinçe basche de Euskal Herria. Situà in ..


Navara
                                     

ⓘ Navara

Ła Navara o Comunità Foral de Navara lè na comunità autonoma e na provinçia spagnoła oltre che una de łe sete provinçe basche de Euskal Herria. Situà inte ła parte setentrionałe de ła penìzoła iberica, ła confina a nord-ovest co ła comunità autonoma dei Paexi Baschi, a nord-est co ła Francia, a sud-est co lAragona e a sud-ovest co Ła Rioja.

Lè conposta da 272 comuni e ła ga na popołasion de 605.876 áneme 2007 de cui çirca un terzo ła vive inte ła cavedal Panplona Iruñea - 195.769 abitanti - e più de ła metà inte ła so area metropułitana 317.168 parsone.

Łe łéngoe ofisiałi de ła Navara iè el castilian e el basco, seben sto último soło inte ła parte setentrionałe de ła comunità. En basco ła Navara lè anca nota col nome de Nafarroa Garaia Alta Navara, par distinguerla da ła Nafarroa Beherea Basa Navara, che ła se cata in Francia.

Sto teritorio el ga a łe spałe na łonga tradision de autonomia: el regno de Navara lè existío fin al 1841. Ła so storia połitica ła stà difati ła baxe de ła so particołare organixasion juridico-aministrativa, che lè regołamentà da na łeje speçifica del 1982, ciamà brevemente Amejoramento co lacronimo de LORAFNA. El spírito de sta łeje lè queło de coniugar ła tradision forałe navarexe co ła costitusion spagnoła del 1978, de cui ła costituise na dispoxision adisionałe.

                                     

1. Etimołogia

Ła prima atestasion scrita del termine Navarra lè del IX secoło, inte lopera Vita Karoli Magni de Eginardo, capìtoło 15, che ła contien ła seguente fraxe in łatin: "qui apud Navarros ortus et fertilissimos Hispaniae agros secans sub Dertosae civitatis moenia Balearico mari miscetur; deinde Italiam totam". Ve se descrive ła intruxioni del re franco Carlo Magno fin al fiume Ebro. Etimołogicamente, el topònimo el provien probabilmente dal vocàboło naba, dorìgine preromana, forse protobasca, che se crede el significase "tera piana çircondà da montagne", descrision che se adata pienamente a Panplona e al teritorio che łe çirconda. A sto vocaboło se ga xontà el sufiso -erri, che in basco vol dir "tera o popoło".

                                     

2. Storia

Ai tenpi de lInpero roman, el teritorio de ła provinçia lera abità dai vasconi, na tribù preromana che abitava el versante sud dei Pirenei. Sti qua iè riusìi a mantegner ła propia łéngoa - el basco - e tradision anca soto i romani. Larea no lè mai stà pienamente sotomesa, né dai Vixigoti né dai Arabi. In tel 778 lexerçito franco el vien sconfito dai baschi inte ła bataia de Roncisvałe.

In tel 824 el capitan Iñigo Arista el vien incoronà re de Panplona, el che el porta ła fondasion del Regno de Navara. El regno el riva ła so màsima espansion soto Sancho III de Navara, quando el cuerxe el teritorio de latuałe Navara, Paexi Baschi, Ła Rioja, e parte de ła Cantabria, Castilia e Leon e Aragona. ła so morte el paexe el vien parò divixo tra i so fioi e nol vearà mai più interamente ricostituío. Lexercito de Navara el ciapa parte ła decixiva bataia de Łe Nave de Tolosa del 1212 al fianco dei altri regni cristiani de Spagna dopo de ła qual i posedimenti musulmani inte ła penìzoła iberica i vien ridoti a un picoło teritorio in tel sud.

Linclinasion dei re navari par ła połitica francexa e i negosiati par spoxar el so primogenito, Enrico, prinçipe de Viana, co na fioła de Luixi XII de Francia, iè łe motivasion che porta Ferdinando el Catòłico a inviar el duca dAlba a conquistar el regno de Navara in tel 1512. El 25 de lujo Federico de Tołedo, duca dAlba, locupa Panplona e ła famea real navara lè costreta a rifujarse in Basa Navara e a Bearn. El 23 de marso de lano dopo, łe corte de Navara, co ła soła prexensa dei leader de ła fasion beaumontexa, łe proclama Ferdinando el Catòłico "re de Navara". In tel 1515, łe Cortes de Castilia, a Burgos e sensa ła prexensa de nisun raprexentante navarexe, i anete lAlta Navara ła Corona de Castilia. Nonostante łe diverse bataie conbatúe par recuperar lAlta Navara łe rivolte dei abitanti anca de fasion beaumontexa, no se otien alcun rixultato e el teritorio de ła Basa Navara el resta separà dal resto del regno fin a vegner incorporà inte linpero francexe. Malgrado lunion co ła Castilia, el regno de Navara el riese a conservar tanti priviłeji e i so fueri, tanti dei cuałi conservà fin al XX secoło. Lè grasie al riconosimento de sti fueri, oncora vałidi, se ła Navara ła pol godar ancó de un special grado de autonomía, garantío dal status de comunità foral.

                                     

3. Geografia e clima

Situà in tel nord-est de ła penìzoła iberica, ła Navara ła confina a nord col departemento francexe dei Pirenei Atlantici in te ła rejon de Aquitania, a ovest co i Paexi Baschi, a su co Ła Rioja e a est co lAragona. El teritorio linclude nenclave, Petilla de Aragón, che lè conpletamente circondà da lAragona.

Nonostante ła so superfiçie mia tanto estexa, ła Navara lè gran variegà dal punto de vista geografico. Ła majoransa del teritorio de ła rejon lè montagnoxo, dominà da ła cordiliera pirenaica, el che el contrasta co łe pianure de ła vałe del fiume Ebro in tel sud.

El clima de ła Navara el misia influense da i monti Pirenei e łde a vałe del fiume Ebro, creando na grosa diferensa tra i climi del nord tanto piasè umidi e co frequenti precipitasioni e del sud clima più mediteraneo co tenperature piasè alte e precipitasion più sporadiche. Se pol pasar, in tel giro de pochi kilometri, da łe umide vałi del nord a łe aride Bardenas Reales su łe sponde de lEbro.

                                     

4. Łéngoe

En Navara se parla spagnoło e basco. Entranbe łe łéngoe iè ofiçiałi, parò, mentre el castilian el dè in tuta ła comunità foral, el basco lè ofiçialmente riconosúo soło in łe xone specificà da ła Ley Foral del Vascuence Ley Foral 18/86 de 15 de deciembre de 1986. Sta łeje ła divide difati ła Navara in tre aree: bascòfona ndo el basco lè łéngoa majoritaria, mista e no bascòfona ndoe domina el castilian. De 272 comuni navarexi, 109 i apartien a łe xone bascòfona e mista e i pol godar dei vantaji oferti da ła coofiçiałità del basco, tra cui ła toponomàstica biłéngoe e el dirito dei çitadini a comunicar co łe aministrasion publiche in basco. Sta łéngoa ła vien parlà in ła xona çentrałe e setentrionałe del teritorio, esendo ła łéngoa materna de ła majoransa de ła popołasion in tel nord e estremo nordovest. Considerando ła Navara in tel so insieme, el castilian lè ła łéngoa materna de l88.9% de ła popołasion, el basco del 7.0%, el 2.1% el ga entranbe łe łéngoe come materne e el restante 2.1% el parla nantra łéngoa come materna.

Storicamente se ga parlà anca altre łéngoe, sparíe al dì dancó, come el romanxo navaro o navaro-aragonexe e, minoritariamente, el guascon, francexe, ebrèo e àrabo.

                                     

4.1. Łéngoe Diałeti baschi in Navara

El basco lè parlà in Navara secondo diverse forme diałetałi nóve secondo ła clasificasion seguía dal Diccionario General Vasco de ła Euskaltzaindia anca se in sèguito iè stè riragrupè: el piasè estexo lè el diałeto alto-navaro, che se parla inte ła parte çentrałe e setentrionałe. En łocałità come Basaburua, Imotz e altre al confin co ła Gipuzkoa, se parla el diałeto gipuzcoan e inte ła parte çentral del Pireneo navaro par exenpio inte łe vałi de Aezcoa e Salazar se parla na varietà del diałeto baso-navaro posteriormente ciamà diałeto navaro-oriental. En ła parte più oriental de Pireneo, in ła vałe de Roncal, se parlava fin a calche ano fa el diałeto roncałexe, estinguesto ła fin del XX secoło. En łe łocałità de Urdax e Zugarramurdi se parla el diałeto de Lapurdi.

Oltre ai diałeti existe anca difarenti subdiałeti e tipicità łenguistiche łocałi.

                                     

5.1. Organixasion połitica e aministrativa I fueri de Navara

I fueri navarexi, originari del Medioevo, iè stà un pato tra ła nobiltà e el popoło, trasmeso a linisio oralmente e, a partir dal XIII secoło, butà xo par iscrito in Fueros y Compilaciones.

In tel 1512 el Regno de Navara el vien conquistà da ła Corona de Castilia, ma el mantien el propio regime dautogoerno łegislativo, executivo, judisiario e fiscałe, conservando ła so condision de "regno" soto ła figura de un vicerè. Sto sistema lera propio de ła Navara e no lera mia na regołamentasion inposta da ła Castilia, come lè stà invese par altri regni, cuałi par exenpio el Regno de Granada.

Dopo ła Prima goera carlista, in el congreso de Vergara, el jenerałe łiberal Espartero el racomanda al goerno de "propor a łe Cortes ła concesion o ła modifica dei fueri"; sto dixegno el se reałixa co ła leje del 25 de otobre 1839 ciamà Ley de confirmación de fueros, quando i fueri i vien ribadìi "sensa dano par lunità costitusional de ła monarchía", e che ła diventa efetiva co ła publicasion de ła Ley de modificación de los fueros de Navarra denominà ani più tardi Leje Paccionada de Navarra el 16 de agosto 1841. Co sta leje, ła Navara no ła vien più dexignà come un "regno" e ła se converte in provinçia, adatàndose ła divixion teritorial de ła Spagna del 1833 de Javier de Burgos. Dopo ła Goera çiviłe spagnoła vien sopreso i fueri de Gipuzkoa e Bizkaia, parché considerà "provinçe traditore", parò i fueri de Navara e Araba i vien mantegnúi, avendo donà el so suporto ła rivolta.

Ła fin de ła ditatura e ła restaurasion del sistema democràtico ła porta na nova costitusion in tel 1978; una de łe questioni più spinoxe ła rivardava propio ła problemàtega foral. El rixultato de sto laoro el se cata inte ła Disposición Adicional Primera, che ła stabiłise:" Ła costitusion ła tuteła e ła rispeta i diriti storici dei teritori forałi ". I fueri i vien adatà ła nova realtà de autonomie del Stato spagnoło par mexo de ła publicasion de ła Ley Orgánica 13/82 de 10 de agosto de Reintegración y Amejoramiento del Regimen Foral de Navarra ".

                                     

5.2. Organixasion połitica e aministrativa Łe istitusion forałi de ła Navara

  • Cámara de Comptos: in basco Nafarroako Comptos Gambera, lè listitusion dèdita ła gestion econòmica e finansiaria del setor público de ła Comunità Foral de Navara.
  • Defensor del Pueblo de Navarra: el Difensor del Popoło o Ararteko in basco, lè ła istitusion che, su mandato del Parlamento, ła vigiła su el rispeto dei diriti fondamentałi de łe łibartà publiche dei çitadini, e co sta finałità el supervixiona latuasion de łe aministrasion pùbliche de staltri enti łocałi navarexi.
  • Gobierno de Navarra o Diputación Foral: el Goerno de Navara lè lòrgano cołegial che, soto ła diresion del so Presidente, el stabiłise ła połítica general e ldirixe laministrasion de ła Comunità Foral de Navara. Lè conposto dal Presidente e dai Consejeri o Deputati Forałi, da eło nominè. El Goerno el ga el poter executivo e ła potestà regołamentaria. Atualmente lè direto da ła coałision de Unión del Pueblo Navarro e Convergencia de Demócratas de Navarra, de sentro-destra rejonałista.
  • Parlamento de Navarra o Cortes de Navarra: òrgano łegislativo de rapresentansa połítica ełeto a sufrajo universałe par un periodo de quatro ani. El ga ła potestà łegislativa par quanto riguarda łe materie de so conpetensa come Comunità Foral. El Parlamento lelexe al Presidente del Goerno de Navara e el exercita un roło de inpulso e controło de łe atività del Goerno de Navara.
                                     

5.3. Organixasion połitica e aministrativa Lautonomia navarexe

El regime foral el dà ła Navara determinà conpetense come na so propia połisia ciamà Policía Foral de Navarra, Foruzaingoa in basco, un sistema fiscal difarente e tante altre equivałenti a quełe garantíe dai Statuti de Autonomia de łe altre Comunità Autonome, che in Navara el ciapa el nome de Ley Orgánica de Reintegración y Amejoramiento Foral de Navarra. Alcune carateristiche de ła łegislasion navarexa in materia çiviłe e fiscałe iè:

  • En Dirito fiscal, pararea che łe inposte che grava su ła persona fixica, na olta minori, łe se sia ultimamente uniformà al resto de ła Spagna. Pararea persistar qualche vantajo soło par lIRPEF.
  • Anca tra łe persone jurídiche inprexe existea fin a qualche ano fa dei vantaji fiscałi; par exenpio, un studio lindicava che łe inprexe cantabre in tel 1996 łe avarea otegnúo un risparmio del 57%, e del 42% in tel 1997 se gavese aplicà el regime tributario foral. Sto tratamento lè stà parò equiparà gradualmente, urtà tanto da łe dichiarasion de incostitusionałità portà avanti da łe comunità visine, par exenpio ła STC 96/2002, del 25 de april, tanto da i reclami efetuà davanti a lUnion Eoropea.
  • En Dirito çivil, el codexe çivil spagnoło el se cata soto a i uxi inte lordine de priorità de łe fonti.
  • Tra persone fíxiche, ła vantajoxa tasa su łe sucesion da pare a fioi 0.8% de leredità, lè stà motivo che a portà grande fortune a pagar łe tase in sta comunità. Reçentemente, parò, łe comunità łimitrofe a łe comunità co regime fiscałe special, ła Cantabria e Ła Rioja, i ga praticamente sopreso el tributo par disiendenti e coniugi, mentre ła Comunità de Madrid o ła Comunità Vałensiana i el ga sopreso conpletamente in tel 2007.
  • En Dirito tributario, ła Navara ła ga piena potestà łegislativa in materia tributaria, cosita come in el controło e riscosion de tute łe inposte. Laprova łe so spexe e i so conti. Al Stato laporta na cifra anuałe, stabiłía in el Convenio Económico ", par i servisi łe funsion forníe da questo.
                                     

6. Demografia

Al 1º jenar 2007 ła popołasion de ła Navara lera de 605.876 abitanti, e ła densità de 58.31 ab./km². De sti qua, el 9.23% i era foresti, prinçipalmente ecuadoregni. Ła popołasion lè in cresita de un 0.66% rispeto al 2006, ma ła densità oncora basa. Par quanto riguarda el seso, se prexenta na difarente situasion tra spagnołi e foresti: mentre tra i spagnołi prevałe łe done, tra i foresti ghè na predominansa de omeni. El grupo de età pì numaroxo lè queło che va da i 25 ai 54 ani, mentre queło piasè exiguo el fa riferimento a letà più avansà; ła tendensa a linveciamento ła continua parò a manifestarse e tra el 2006 e el 2007 letà mèdia lè aumentà de un deçimo. I comuni che i vede major cresita iè quei inte łe viçinanse de Panplona; lè invese el capòłogo uno dei çentri abità che perde più abitanti.

I comuni più popołà dopo Panplona, che da soła ła ospita un terzo de tuti i abitanti de ła rejon, iè al 2007:

  • Barañáin - Barañain 21.844
  • Tafalla 11.115; Villava - Atarrabia 10.226 e Ansoáin - Antsoain 10.088.
  • Burlada - Burlata 18.337
  • Tudela 32.760
  • Estella - Lizarra 13.931
  • Zizur Mayor - Zizur Nagusia 13.189
                                     

7. Economia

A partir dal 1964, ła Navara el ga scomisià un profondo proceso de transformasion econòmega, da neconomia baxà su lagricoltura e che ocupava ła metà de ła popołasion econòmegamente ativa a neconomia equiłibrà e moderna. El motor de sta trasformasion lè stà lindustria che oncora ancó, nonostante el proceso de tersiarixasion de łe ùltime decade, lè più prexente che inte łe altre rejoni.

El setor primario locupa el 5.9% de ła popołasion navarexa. Ghè coltivasion de formenton, çereałi, fruti e girasołi; anca ła produsion vinicoła lè inportante. El setore secondario lè raprexentà par ło più da picołe e mèdie inprexe, ma no manca mia łe multinasionałi, che i ga contribuío ła modernixasion de laparato produtivo rejonałe e al sviłupo econòmego de ła comunità foral. Ła majoransa dei inpianti industriałi co łivei tecnołogici ełevà e capacità de esportasion i apartien al setor automobiłistico e dei machinari e equipajamenti. Ła tersa industria più inportante lè cheła agroałimentare: łe prime tre mese insieme łe costituise ła metà del vałor xontà de ła produsion industriałe de Navara. El tersiario lè el setor più inportante in termini de vałor xontà e el continua a trasformar ła strutura econòmega de ła comunità foral. Rispeto al resto de ła Spagna, el setor tersiario de leconomia navarexa el raprexenta l1.4% del total del tersiario spagnoło.

                                     

8. Połitica energetica

Ła Navara lè leader in Europa par quanto riguarda łe energie rinovabiłi, e ła conta de rivar a generar entro el 2010 el 100% de lenergia da fonti rinovabiłi. Al 2004, el 61% de lenergia de ła rejon lera generà da fonti rinovabiłi, de cui el 43.6% el provegnea da 28 mułini a vento, el 12% da oltre 100 turbine idraułiche in scała ridota e el 5.3% da 2 inpianti biomase e 2 de biogas. In xonta, ła rejon ła gavea el pì groso inpianto fotovoltaico de Spagna, a Montes de Cierzo de Tudela capacità de 1.2 MWp, più diverse altre sentenara de instałasion fotovoltaiche.

                                     

9. Feste

  • 7 de lujo: San Fermin; lè ła festa piasè nota de ła provinçia, conosúa in tuto el mondo.
  • 3 de diçenbre: dì de San Francesco Saverio; festa ofisiałe.
  • Ùltima dominica de apriłe: Nafarroaren eguna dì de ła Navara; el vien çelebrà a Baigorri par rivendicar lunità culturałe de Alta e Basa Navara.
                                     

10. Ligamenti de fora

  • Informasion turistiche su ła Navara ES EU EN FR DE
  • Sito del goerno navarexe EU ES FR EN
  • Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so Navara
  • Sito de luniversità publica de ła Navara ES EU EN
  • Sito de luniversità privata de ła Navara ES EN
  • Portałi
  • Portałe de Paexi Baschi
  • |

Modeło:Comuni de ła Provincia de ła Navara